"Biz Biliyorduk, Artık Dünya da Biliyor"

UNESCO Unvanını Bir Kültürel Diplomasi Aracı Olarak Okumak

Kahramanmaraş, artık yalnızca Türkiye'nin değil dünyanın da edebiyat şehirleri arasında yer alıyor. UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na "Edebiyat Şehri" olarak kabul edilen kent, bu unvana bir proje ya da kısa süreli bir çalışmayla değil, yüzyıllara yayılan edebi birikimi, yaşayan kültür hayatı ve güçlü hafızasıyla ulaştı.

Kahramanmaraş, asırlardır şiirin, hikâyenin ve düşüncenin iz bıraktığı şehirlerden biri olarak anılıyor. Anadolu'nun köklü kültür merkezlerinden biri olan şehir, yetiştirdiği şairler, yazarlar ve fikir insanlarıyla Türk edebiyatının şekillenmesinde önemli rol oynadı. Bu güçlü kültürel miras, bugün UNESCO tarafından verilen "Edebiyat Şehri" unvanıyla uluslararası ölçekte tescillendi. Ancak bu başarı, yalnızca bir başvurunun ya da kısa süreli bir çalışmanın sonucu değil; yüzyıllara yayılan edebiyat birikiminin, güçlü bir kültürel hafızanın, kararlı bir vizyonun ve edebiyatı günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline getiren köklü bir kültür ekosisteminin doğal sonucu olarak öne çıkıyor.

Edebiyat, Bir Dış Politika Meselesidir

Devletler tarih boyunca güçlerini toplarla, ticaret anlaşmalarıyla, diplomatik müzakerelerle yansıttı. Ama 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren uluslararası ilişkilerde bambaşka bir kavram önem kazandı: yumuşak güç. Baskı ya da satın alma yoluyla değil, cazibe ve çekim yoluyla etki etmek. Kültür, değerler, anlatı — bunlar bu cazibenin kaynakları.

Bugün kültürel diplomasinin en güçlü aktörlerinin ulus devletler değil şehirler olduğunu düşünüyorum. Şehirler; kendi tarihleriyle, miras anlatılarıyla ve yaratıcı üretimleriyle uluslararası arenada giderek daha etkin birer ses haline geliyor. Ve bu bağlamda Kahramanmaraş'ın 2025'te kazandığı UNESCO Edebiyat Şehri unvanı yalnızca bir kültürel ödül değil — bu unvan, Kahramanmaraş'ın dünyaya yeniden konumlanmasını sağlayan bir kültürel diplomasi aracıdır.

Şehrin mottosu bu gerçeği bence en sade biçimde özetliyor: "Biz zaten biliyorduk; artık dünya da biliyor." Bu sadece bir özgüven ifadesi değil, bir diplomatik duruş. Şehir dünyaya şunu söylüyor: Ben buradaydım. Şimdi sizi de davet ediyorum.

Vizeye İhtiyaç Duymayan Pasaport

UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'nın sunduğu en somut diplomatik araç şu: yerel bir kültürü uluslararası dolaşıma sokan, vizeye ihtiyaç duymayan bir pasaport. Bu tanımı çok beğeniyorum çünkü tam olarak doğru. Bir şehrin sesinin başka ülkelere ulaşması için artık devlet kanallarına, büyükelçilik anlaşmalarına ya da ikili kültür protokollerine ihtiyaç yok. UNESCO çatısı bu kanalları bir anda açıyor; Kahramanmaraş'ı 100'den fazla ülkedeki 400'ü aşkın şehirle doğrudan temas haline getiriyor.

Bu ağın diplomatik açıdan en çarpıcı özelliği ise şehirleri nüfus büyüklüğünden, ekonomik güçten ya da siyasi ağırlıktan bağımsız olarak eşit statüde bir araya getirmesi. Bu ağda Kahramanmaraş; Edinburgh, Dublin ve Krakow ile aynı masada oturuyor. Beş yüz yıllık edebi gelenek, Yedi Güzel Adam mirası, dört farklı edebiyat geleneğini aynı anda taşıyan çoğul kimlik — bunlar bu yeni zeminde Kahramanmaraş'ın elindeki kozlar. Ve bu kozlar ne askeri ne ekonomik güçle ölçülüyor.

Üç Katmanlı Bir Hikâye

Kahramanmaraş'ın UNESCO aracılığıyla uluslararası arenada kurduğu yeni konumlanmanın üç katmanı olduğunu düşünüyorum. Her birini ayrı ayrı değerli buluyorum, ama birlikte çok daha güçlü olduklarını da görüyorum.

Birincisi tarihsel katman: beş yüz yıllık kesintisiz edebi gelenek. Divan şiirinden halk ozanlığına, tekke edebiyatından modernizme. Bu katman dünyaya şunu kanıtlıyor: bu şehirde köklü bir medeniyet birikimi var.

İkincisi çağdaş katman: Yedi Güzel Adam halkası. 20. yüzyıl Türk edebiyatını doğrudan şekillendiren ve bugün hâlâ okunup çalışılan isimler. Bu katman şunu gösteriyor: miras müzeleşmedi, yaşıyor.

Üçüncüsü direniş katmanı: 6 Şubat 2023. Tarihin en büyük depremlerinden birinin merkezinde yer alan bir şehrin yıkıntıların arasından kalkarak UNESCO yolculuğunu sürdürmesi, "edebiyat iyileştirir" diyerek devam etmesi. Bu katman Kahramanmaraş'a hiçbir başka edebiyat şehrinin sahip olmadığı özgün ve evrensel bir anlam katıyor. Hiçbir pazarlama kampanyasının, hiçbir tanıtım filminin üretemeyeceği bir anlatı gücü bu.

"Bir şehir taşla ve betonla yeniden inşa edilebilir. Ama edebiyatla yeniden doğduğunda, bunun izleri yüzyıllar boyunca kalır. Kahramanmaraş; 2023'te taşıyla, 2025'te kelimeleriyle kendini iki kez inşa etti."

Ne Yapılabilir? Dört Somut Araç

Kültürel diplomasi bir vizyon meselesi, ama aynı zamanda somut araçlar meselesi. Kahramanmaraş'ın önünde çok net bir araç seti var bence.

Çeviri, en az gösterişli ama en kalıcı araç. Türk edebiyatının dünya ölçeğindeki en ciddi eksiği büyük eserlerin yeterince çevrilmemiş olması. Sezai Karakoç'un Taha'nın Kitabı'nın İngilizce baskısı, Cahit Zarifoğlu'nun çocuk kitaplarının Arapça versiyonu, Karacaoğlan'ın türkülerinin İspanyolca antolojisi bunların her biri Kahramanmaraş'ın bir başka dilde sesi olacak.

Yazar rezidans programları, kültürel diplomasinin en dinamik aracı. Yabancı bir yazar şehirde bir ay geçirirse döndüğünde Yedi Güzel Adam'dan söz eden, Karacaoğlan'ı kendi okuyucularına tanıtan, 6 Şubat'ın izlerini taşıyan bir şehri anlatacak. Bu etki satın alınamaz.

Uluslararası festival. Kahramanmaraş'ın halihazırda sahip olduğu Şiir ve Edebiyat Günleri doğru büyütülürse bölgenin — Balkanlar, Orta Doğu, Türk dünyası — en büyük edebiyat festivaline dönüşebilir. Balkan şairlerini, Arap romancıları, Orta Asya ozanlarını ve Türk edebiyatçıları aynı sahnede buluşturan bir platform olduğunda Kahramanmaraş sadece bir şiir şehri değil, medeniyetler arası bir diyalog merkezi olarak konumlanır.

Dijital varlık. Çok dilli bir dijital kütüphane, yabancı dillerde yayın yapan bir podcast serisi, Yedi Güzel Adam'ı dünyaya tanıtacak bir web platformu — düşük maliyetle çok geniş bir etki alanı. Özellikle Arapça içerikler Orta Doğu okuyucusuna köprü kurabilir.

Söz, En Güçlü Diplomatik Araçtır

Tarih pek çok imparatorluğun silahla yaptığını kültürün kelimelerle daha kalıcı biçimde gerçekleştirdiğini gösteriyor. Antik Yunanistan'ın filozofları, Osmanlı'nın şairleri, İngiliz edebiyatının dünya üzerindeki izi — bunların tamamı kültürün bir diplomatik araç olarak taşıdığı gücün kanıtı.

Ama şunu da söylemeliyim: bu unvan tek başına hiçbir şey yapmaz. Edinburgh'un kurumsal zekâsı, Dublin'in ekonomi vizyonu, Krakow'un festival azmi olmadan bu unvan rafta bekleyen güzel bir belgeden ibaret kalır. 63 edebiyat şehri arasında bu unvanı gerçek bir kültürel diplomasi aracına dönüştürebilenler azınlıkta. Asıl mesele; bu belgeyi bir eylem planına dönüştürmek.

Kahramanmaraş bu noktada oldukça iyi bir konumda başlıyor: beş yılı aşan bir hazırlık süreci, köklü bir kültür altyapısı, ve dünyada başka hiçbir edebiyat şehrinin sahip olmadığı bir direniş hikâyesi. Bunların üzerine bağımsız ve profesyonel bir edebiyat kurumu ile uzun vadeli siyasi taahhüt eklenirse bu yolculuğun nereye varabileceğini görmek istiyorum.

"Biz zaten biliyorduk; artık dünya da biliyor." Bu cümle bir son değil, bir başlangıç. Sıra şuraya geldi: dünya yalnızca bilmekle kalmasın okusun, dinlesin, gelsin ve anlatsın.

Necip Fazıl'ın kaldırımlarında yankılanan o meydan okuyan ses, Karakoç'un göğe yükselen yakarışı, Zarifoğlu'nun kuşlarında titreşen özgürlük çağrısı, Pakdil'in eğilmeyen nefesi bu sesler ayrı iklimlerden filizlendi ama aynı topraktan beslendi. Ve 2025 itibarıyla artık dünya edebiyatının resmî haritasına kazındı. Asıl iş şimdi başlıyor.